یادداشتی بر داستان کوتاه «من، گنگ خواب‌دیده» نوشته‌ی رضا دانشور
بیستم دسامبر 2021

پیش از گرفتاری به دام تکلف دانشور باید از چرایی انتخاب این زبان پرسید و به محض مطرح شدن این سوال است که انقطاع میانِ محتوا و زبان در داستان نمود پیدا می‌کند. به عبارتی دقیق‌تر باید پرسید: آیا نمی‌توان با حذف اضافات و لفاظی‌های به‌کار رفته در متن، همین مفاهیم را بدون وارد آوردن هرگونه آسیبی به محتوای داستان به خواننده ارائه داد؟ جالب اینجاست که دانشور با نوشتن «محبوبه و آل» خود به این سوال پاسخ آری داده است. درواقع او در ادامه‌ی سیر کشف و شهود در ویژگی‌های زبانی، این‌بار نسخه‌ی بالغ‌تری از زبان را به خواننده ارائه می‌دهد که اتفاقاً با محتوا، ستینگ و عناصر داستان هم در هماهنگی کامل است. چرا که حضور آل، اهمیت سیر تاریخی روایت، اعتقادات خرافی و حال و هوای مرموز داستان، همه و همه انتخاب زبانی اسطوره‌ای-تاریخی را موجه می‌کنند؛ زبانی که گاه‌وبی‌گاه به زبان ورد و دعانویسی هم تنه می‌زند. می‌توان گفت به همان اندازه که «محبوبه و آل» در هماهنگی میان فرم زبانی و محتوا نمونه‌ی قابل استنادی‌ست، «من گنگِ خواب دیده» از اعتبار ساقط می‌شود. دلیل این امر پافشاری بی‌دلیل نویسنده در استفاده از اضافات آهنگین و شاعرانه‌ای‌ست که در نهایت همچون نقابی پررنگ‌ولعاب‌ بر صورت داستان سنگینی می‌کند و اجازه‌ی انتقال دقیق احساساتِ شخصیت‌ها و درک موقعیت‌های داستانی را نمی‌دهد.

 از همه‌ی این توضیحات این‌طور به نظر می‌رسد که دانشور هم، مانند بسیاری دیگر از نویسندگان تجربه‌گرا، بیشتر برای جستجوهای زبانی و کشف پتانسیل‌های ضدکلیشه‌ای و نو پای نوشتن «من گنگِ خواب‌دیده» نشسته است و توجه چندانی به تطبیق این زبان با شرایط داستانی به خرج نداده. البته که همین انتخاب برای دانشور به قیمت قربانی شدن محتوای داستان تمام می‌شود.

اما با همه‌ی این تفاسیر، «من گنگِ خواب‌دیده» کماکان خواننده را با مجموعه سوالاتی به حال خود وا می‌گذارد که می‌توانند سرآغاز تمرینات فکری برای نوشتن باشند. سوالاتی نظیر اینکه از چه نوع زبان و لحنی به نفع چه موقعیت و شخصیتی می‌توان بهره گرفت؟ اگر قرار بود این داستان دوباره بازنویسی شود چه تغییراتی در ستینگ، شخصیت‌پردازی و موقعیت‌های داستان امکان تطبیق این نوع زبان با محتوا را فراهم می‌ساخت؟ چه جمله‌هایی از داستان قابلیت حذف شدن یا خلاصه سازی دارند؟ فشرده‌ترین حالت بازنویسی‌شده‌ی این داستان چه می‌توانست باشد؟ و ... ■