یادداشتی بر داستان کوتاه «معصوم اول» نوشته‌ی هوشنگ گلشیری
بیست‌ویکم نوامبر 2021

داستان امیرشاهی، بیرون کشیدن یک روایت است از دل خودگویی‌های تودرتوی یک زن. اما سوال اینجاست که او چطور از گم‌گشتگی خواننده در این هزارتو پیش‌گیری می‌کند؟ اصلاً چه راهی برای فرار از یک هزارتو می‌توان متصور شد؟ آریادنه[1]، اسطوره‌ی یونان باستان و دختر مینوس[2]، استفاده از ریسمان را به ما پیشنهاد می‌دهد.[3] او که عاشق تسئوس[4]، پهلوانی از شهر آتیکا[5]، شده بود، برای نجات جان معشوقش دوک ریسمانی‌ای به او سپرد تا راه بازگشت را بیاید و به او گفت:

«فردا از آنها بخواه اول تو را به داخل لابیرنت (لابورینتوس) بفرستند. مازِ پُر پیچ‌وخمی است. تاکنون کسی نتوانسته است راه بازگشت خود را در آن بیابد و به سلامت از آن خارج شود. اما اگر بتوانی این کلاف نخ نازک را با خود ببری کار تو آسان می‌گردد. مواظب باش کسی آن را نبیند. وفتی داخل شدی سر نخ را به درِ ماز ببند و در حال رفتن، کلاف را شُل کن تا نخ بر کف دالان‌ها بخوابد و در بازگشت نشانه‌ی راه تو باشد.»[6]

در داستان امیرشاهی نیز، ردی از به‌کارگیری استعاریِ این ریسمان دیده‌ می‌شود؛ ریسمانی که با دوختن پاراگراف‌ها به یکدیگر، راه بازگشت از هزارتوی ذهنیِ زن را به خواننده نشان می‌دهد. برای این منظور، نویسنده با استفاده از بازنویسی[7] و تکرارِ جمله‌ی انتهایی یک پاراگراف در ابتدای پاراگراف بعدی، پاره‌های متن را به هم مرتبط می‌کند. با این کار او نه تنها کیفیت پیوستگی متن[8] را ارتقا می‌دهد، بلکه از هر پاراگراف به عنوان قلابی برای همراه کردن خواننده با متن استفاده کرده و او را سوار بر موجی دومینویی به پاراگراف بعدی هدایت می‌کند:

. . . . . . . . . . . . .  اصلاً حرفش را نزنم بهتر است.

          اصلاً چرا حرفش را می‌زنم؟ اصلاً چرا . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  به امروز فکر نمی‌کنم و فکر آن روز را می‌کنم ... .

فکرها بعد از تلفن علی شروع شد. نه فکرِ خودِ حادثه . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . گفتم: «... حالم خوب نیست.»

       حالم خوب نیست. حالم خوب نیست. کاش می‌توانستم . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . بد بود. اما درست یادم نیست چطوری بد بود.

       اصلاً چرا یادم می‌آید؟ حالا دیگر . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . و دیگر هیچ‌ چیز حس نمی‌کردم.

       مثل حالا. که هیچ چیز حس نمی‌کنم. هیچ چیز نمی‌فهمم. تا کی . . . . . . . . . . . . .   .

هرچند استفاده از تکنیکِ اتصال پاراگراف ها در متون آکادمیک و علمی متداول است و به عنوان معیار سنجش پیوستگی متن در نظر گرفته می‌شود، به‌کارگیری آن به عنوان یک تکنیک فرمی برای داستان‌نویسی امری خارق عادت محسوب می‌گردد. بر همین اساس، داستان امیرشاهی نمونه‌ای خوب برای نشان دادن این ویژگی ‌است تا شاید بتوان با بسط آن به شیوه‌های تازه‌ای برای داستان‌نویسی دست یافت. ■

[1] Ariadne
[2]  Minos
[3]  برای اطلاعات بیشتر نگاه کنید به افسانه‌ی ریسمانِ آریادنه (The Thread of Ariadne) در اساطیر یونان؛ از آغاز آفرینش تا عروج هراکلس / بازنوشته‌ی راجر لنسلین گرین؛ ترجمه‌ی عباس آقاجانی – تهران: سروش (انتشارات صدا و سیما) چاپ ششم: 1392؛ ص 158 تا 168
[4] Theseus
[5]  Attic
[6]  اساطیر یونان؛ از آغاز آفرینش تا عروج هراکلس / بازنوشته‌ی راجر لنسلین گرین؛ ترجمه‌ی عباس آقاجانی – تهران: سروش (انتشارات صدا و سیما) چاپ ششم: 1392؛ ص 158
[7] Paraphrase
[8]  Coherence